Uzmanlar niçin hata yapar?
Profesyonel Yaşamda Kontrol Listeleri Neden Önemli?
Ustalık, yalnızca işi iyi yapmak değildir; aynı zamanda bir profesyonellik aura’sı oluşturmaktır. Bu aura zamanla insanları çeker, doğal bir takipçi çevresi doğurur. Çevre büyüdükçe etki alanımız genişler; etki arttıkça da “onaylanma” hissi devreye girer. Bu zincir, psikolojik iyi oluşa iyi gelen bir yanılsamayı da beraberinde getirir: Kontrol duygusu. Her şeyin kontrolümüzde olduğunu düşünmek, kulağa hoş gelir, hatta hoşumuza bile gider. Ancak yapılması gerekenler görünür hale getirilmediğinde işler istediğimiz gibi yolunda gitmeyebilir.
Temel gerçek şu: Ne kadar uzman olsak da her şeye vakıf değiliz. Her şeyi bilmiyoruz; fiziksel ve zihinsel kapasitemiz sınırlı. Üstelik evrenin büyük bir kısmı algımızın ve kontrolümüzün çok ötesinde. Yine de insanlık, olağanüstü şeyler başardı: Uçaklar ve roketler yapıp uçurabiliyoruz, kritik ameliyatlar gerçekleştirebiliyor, hava tahminleri yapabiliyoruz. Daha güvenli yapılar, daha isabetli öngörüler ve daha az risk için keşfedilmeyi bekleyen çok şey var; fakat bütün bu ilerlemeye rağmen hâlâ hata yapıyoruz.
Hataların cehalet ve beceriksizlik gibi iki kök nedeni olabilir. Eskiden başarısızlık daha çok bilgi eksikliğiyle açıklanabilirdi; bugünse beceriksizlik, en az cehalet kadar belirleyici hâle geldi. Atul Gawande’nin dikkat çektiği nokta çarpıcı: Cehaletten doğan hatalar, beceriksizlikten doğanlara kıyasla daha “kabul edilebilir” görülür. Çünkü bilgi eksikliği bir noktaya kadar anlaşılabilir; fakat bilgi yerinde dururken yapılan hatalar daha sarsıcıdır. Üstelik bu tür hatalar çoğu zaman aşırı özgüven, geleneğe/tecrübeye kör bağlılık, duyarsızlık ya da vicdani zafiyet gibi nedenlerle beslenir.
Peki çözüm ne? Gawande’ye göre ihtiyaç duyduğumuz şey, yalnızca daha çok bilgi değil: “Sahip olduğumuz bilginin avantajlarını taşıyan bir deneyim” ve aynı zamanda “kaçınılmaz insani yetersizliklerimizin açtığı boşlukları kapatacak bir strateji.” Yani, iyi kurgulanmış bir kontrol listesi.
İstatistikler bu fikri sert biçimde destekliyor. ABD’de cerrahlar yılda elli milyondan fazla ameliyat yapıyor; ortalama bir insan ise hayatı boyunca yaklaşık yedi ameliyat geçiriyor. Ameliyat sonrası kaybedilen hasta sayısı yılda 150.000’in üzerinde ve bu sayı, trafik kazalarına bağlı ölümlerin yaklaşık üç katı. Dahası, bu kayıpların en az yarısının önlenebilir olduğu söyleniyor. Nasıl mı? Bazen çözüm, “daha zeki olmak” değil; daha sistemli olmak. Özellikle aşırı karmaşıklık içeren mesleklerde, işe iyi bir kontrol listesiyle başlamak hayat kurtarıcı olabilir.
Kontrol listeleri aslında basit bir araçtan fazlası: Bizi, “zaten bildiğimiz” işleri bile yanlış yapmaktan koruyan güçlü bir alışkanlık. Ustalığı yüceltirken insanlığımızı unutmamak için küçük ama etkili bir emniyet kemeri gibi.
Ne dersiniz: Bazı alanlarda başarının sırrı, daha hızlı olmak değil; hatasızlığı şansa bırakmayacak kadar disiplinli olmak olabilir mi?